بسم‌الله‌الرّحمن‌الرّحیم
حقیقت توحید
در بحث خطبۀ فدکیه به خلاصۀ جلسۀ 8 (10 جمادی‌الاول 1448) با عنوان «حقیقت توحید» می‌رسیم.
در جلسات قبل پس از ذکر مقدمه، وارد متن خطبۀ فدکیه حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) شدیم. این خطبه با تقاضای بازگشت فدک، جریانات سیاسی انتخاب خلیفه و ظلمی که به ایشان رفته است آغاز نمی‌شود. بلکه حضرت با شناخت خدا، جهان، انسان و جامعه کلام خود را آغاز می‌فرماید. چون ماجرای غصب خلافت و سوزاندن خانۀ اهل‌بیت پیامبر(علیهم‌السلام) ریشه در ضعف اعتقادی مردم و خطای عمیق آنان در شناخت حق و باطل دارد.
پس نیاز است مبانی معرفتی برای ایشان به‌درستی تبیین شود. خدا از حصار مفهوم ذهنی بیرون بیاید؛ قلب حقایق را دریافت کند؛ از همین دریچه به هستی نگریسته شود و توهم مستقل بودن فرو بریزد. در این صورت طاعت جای خود را پیدا میکند و عشق خدا در قلب جوانه می‌زند. در این حال انسان فقط برای کسب رضایت و محبت خدا قدم برمی‌دارد و از خشم و سخط او که در خشم و سخط اولیایش تبلور یافته، گریزان می‌شود و محال است حق ولیّ خدا را غصب کند.
اینکه حضرت فاطمه(سلام‌الله‌علیها) معارفی این‌چنین عمیق را برای اهل مدینه که به ولایت پشت کرده بودند، بیان میکند یک دلیل دیگر هم دارد. گویی حضرت می‌دانست که هزاروچهارصد سال بعد چه دل‌هایی مشتاق و تشنۀ این معارفند. پس خطاب او به ما هم هست تا فریب شیطان و نفس را نخوریم و انتخابی متفاوت از انتخاب اهل مدینۀ آن زمان داشته باشیم.
حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) پس از سپاس و ستایش خداوند تعالی، به وحدانیت او شهادت می‌دهد. علت این شهادت دادن چیست؟! درحالی‌که هم خود ایشان و هم مخاطبینش همه مسلمان هستند و شهادتین را گفته‌اند. حضرت با این شهادت به آنان یادآور می‌شود که شما شاهد این حقیقت بودید؛ اما به‌دلیل مشغول شدن به دنیا و هوای نفس، آن را از یاد برده‌اید.
توحید به معنای یکی دانستن خدا نیست. بلکه جمع کردن کثرات و منحصر کردن تمام جلوات دنیا در حضرت الله است. توحید یعنی پیدا کردن نور وحدت در عالم کثرت و تمام اثرها، لذت‌ها و قدرت‌ها را منحصر به یک وجود دیدن. یعنی باور به اینکه تمام اسماء و صفات و اراده و تأثیرات، ظهور ذات خداست و به او برمی‌گردد و تمام روشنی‌ها از یک خورشید است:
این همه نقش می و عکس مخالف که نمود
یک فروغ رخ ساقی است که در جام افتاد
مردم مدینه این را می‌دانستند. اما دانستن با داشتن متفاوت است. آنچه مهاجرین و انصار می‌دانستند، حضرت دارا بود. رسیدن به توحید، بر زبان آوردن حروف و کلمات شهادتین و حتی یک گزاره ذهنی و مفهومی نیست. بلکه حقیقتی شهودی و همان دانایی است که تبدیل به دارایی شده باشد و نمونۀ کامل آن خود حضرت فاطمه(سلام‌الله‌علیها) به‌عنوان مظهر «لااله الا الله» بود.
مردم مدینه بت‌های جاهلیت را شکسته و تحت لوای پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) اسلام آورده بودند. اما موحد نبودند! چون مبنای محاسبه‌شان ترس و ملاحظات غیر‌الهی بود. این خطر ما را هم تهدید میکند! ممکن است با وجود به زبان آوردن شهادتین، واقعاً موحد نباشیم! به حق اعتراف کنیم که معبودی جز خدای یکتا نیست. اما اگر ترس از غیر خدا و محبت و وابستگی به غیر خدا داشته باشیم، به توحید نرسیده‌ایم.
کسی که سبک زندگی‌اش را بر محوری جز اوامر و دستورات خدا بنا می‌نهد، بت‌پرست است! حتی اگر مسلمان باشد. او در واقع بت نفس را می‌پرستد که بدترین بت‌هاست. «لا اله الا الله» برای کسی که اسلام آورده، به معنای شکستن بت هوای نفس است نه بت بیرونی. شکستن هوای نفس به معنای تحول است. اول در خود و بعد در دیگران. تحول در نگاه به زندگی و تغییر خواسته‌ها.
کسی که روزی هزار بار شهادت به توحید می‌دهد اما در عمل اطاعت از نفس میکند، موحد نیست. برای زبان سخت نیست که الفاظ توحیدی را بیان کند. اما ورود به عالم توحید و خدا را مرکز همه‌چیز قرار دادن خیلی سخت است! مردم مدینه می‌دانستند او دختر پیامبر است. به ظلم‌هایی که در حق او رفته بود هم راضی نبودند. اما برایشان سخت بود طبق عقیدۀ خود عمل کنند. فدک را به او پس دهند و خلیفۀ خودخوانده را از روی منبر پیامبر پایین بکشند تا خلیفۀ واقعی روی آن بنشیند. این فاصلۀ بین بیان توحید و عمل به آن است.
حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) قلب را جایگاه توحید معرفی میکند و زبان را از توصیف خدا و ذهن را از شناخت او قاصر می‌داند. پس دانستن اینکه خدا هست و یکی است، هیچ‌کس را موحد نمی‌کند. ذهن قدرت درک خدا را ندارد و غالباً خدا را در سطح فهم حسی پایین می‌کشد. مثلاً وقتی گفته می‌شود خدا عالِم و زیباست، زیبایی و علم خدا را با علم و زیبایی محدود خود مقایسه میکند. درحالی‌که فقط یک عالم و یک زیبا هست و همۀ علوم و زیبایی‌ها از اوست.
سازوکار شناخت ذهنی به این صورت است که ما چیزی را می‌بینیم و در ذهن صورتی از آن نقش می‌بندد و می‌توانیم تصوری از آن داشته باشیم. کسی که گل مریم را ندیده است تصویری از آن ندارد و نمی‌تواند آن را توصیف کند. برای ذهن هرگز امکان ندارد تصویری از خدا دریافت کند. چون خدا مادی نیست.
اما صورت خدا در قلب ما نقش بسته؛ در وجودمان حاضر و قابل رؤیت با قلب است. اگر ما به قلب خود نظر نکنیم، نمی‌توانیم خدا را ببینیم و هرچه در زبان خدا خدا کنیم، رنگ و بویی از او نخواهیم گرفت. چون تصور و شناختی از او نداریم. تا به این درک نرسیم نه شهادتین گفتن ما را موحد میکند؛ نه اتیان اوامر و اجتناب از معصیت باعث رشد می‌شود.
پس قلب باید عوض شود. قلب جای گرایش است نه بینش و تغییر آن با تغییر حبّ و بغض‌هاست. یعنی دوست داشتن هر آنچه محبوب خداست و دوری و تنفر از چیزهایی که خدا دوست نمی‌دارد. کسی به توحید می‌رسد که مزۀ خدا و مزۀ اطاعت و بندگی او را بچشد. چشیدن و حس کردن خدا یعنی رسیدن به تمام زیبایی‌ها و کمالات و آنچه انسان، براساس فطرت خود دوست دارد.
پس در عین حال که بیان زبانی توحید و دریافت عقلی از مفهوم آن در جای خود صحیح و به جاست. اما آنچه انسان را موحد میکند دریافت قلبی توحید است. تا کسی عاشق خدا نشود نمی‌تواند از میادین شیطان و نفس دور شود. البته همه در واقع عاشق خدا هستند چون وجودشان با او عجین است. فقط باید این عشق را درک کنند. درک عشق خدا هم جز با دور ریختن عشق‌ها و هوس‌های کاذب، ممکن نیست. وقتی بت نفس فروریخت، عشق حقیقی که در ازل با او سرشته شده است خود را نشان می‌دهد. تنها راه دیدن خدا این است که قلب از همۀ فانی‌ها و خواسته‌های محدود خالی شود.
حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) در ادامه به ماجرای خلقت اشاره می‌فرماید و اینکه خداوند آفرینش را آغاز کرد بدون آنکه به موجودات نیازی داشته باشد یا از این صورتگری طرفی ببندد. خداوند هرگز زیبایی‌های صفات و اسماء را در خود محصور نکرده است. مثل عالمی که وقتی حقایقی ناب را درمی‌یابد شوق این را دارد که همه این حقایق را بچشند و لذت دانایی را با همه به اشتراک بگذارد. یا نویسنده به نوشتن نیاز ندارد و حتی اگر ننویسد هم در درون خود می‌داند که نویسنده است و این توانایی را دارد. اما می‌نویسد چون نوشته ظهور کمال اوست.
اقتضای کمال این است که آنچه در وجود می‌جوشد سرریز شود و این فیض به بقیه هم برسد. کمال خدا ایجاب میکند آنچه او دارد و موجودی می‌تواند آن را حمل کند به او افاضه کند. اگر موجودی این ظرفیت را داشته باشد و خدا او را محروم کند، ظالم است و ظلم به ساحت او راهی ندارد. خدا می‌خواست ما ابدی شویم و نقش او را بگیریم و به کمال و لذت برسیم.
حضرت به این حقیقت اشاره می‌فرماید که هدف خدا از خلقت این بود که «می‌خواست حكمتش را آشكار سازد و مردم را به فرمانبرداریش هشیار كند و بندگان را به عبودیتش رهنمون گرداند.»
خدا از روی عشق، موجودات را ظهور داد و موجودات همه از روی تعبد و شوق قبول وجود کردند. همان‌طور که قلم و کاغذ با تعبد و تسلیم، کلمات نویسنده را پذیرا هستند. اصلاً هدف خلقت رسیدن به کمال و سعادت است و عشق و محبت مبنای آن است. اما جریان باطل از قابیل و سقیفه تا کنون نگذاشتند این هدف محقق شود و شیرینی این عشق به کام انسان‌ها برسد. جهان به‌سمت تحقق این هدف و ظهور دولت کریمه حرکت میکند و رجعت این نوید را می‌دهد که حتی اگر انسانی در آرزوی دولت کریمه باشد و بمیرد، می‌تواند برگردد و طعم زندگی در زمان ظهور را بچشد.
همۀ هستی مطیع انسان است و از او اطاعت میکند. چون مسیر همه برای رسیدن به خدا انسان است. خودکار با شوق و رغبت تسلیم دست ماست چون کمال خودکار در این است که نوشتن ما از مجرای او ظهور کند. وجود انسان هم سراسر تمناست که «خدایا مسیری برای من به‌سوی خود باز کن تا تو را بشناسم و عبادت کنم!» خداوند هم فلسفۀ آفرینش انسان را عبادت بیان کرده است. البته منظور از «يَعْبُدُونِ» نماز و روزه نیست. فروع دین، لوازم عبودیت هستند نه خود عبودیت. کسی که عبودیت نداشته باشد، لوازم به کارش نمی‌آید. مثل گل بدون ریشه که برگ و ساقه به دردش نمی‌خورد و دوامی ندارد.
عبودیت و بندگی خدا یعنی آزادی از غیر خدا. غیر خدا هم موجودات و زمین و آسمان نیستند. غیر خدا رتبۀ حیوانی خود ماست. عبادت برای این وضع شده است که انسان را از من حیوانی خارج کند و به من روحانی برساند. عبودیت یعنی «من» مرکز هستی و معیار تشخیص حق از باطل نیست و خواسته‌های حیوانی نباید محور انتخاب‌ها و تصمیم‌گیری‌ها قرار گیرد. انسان مالک دارایی‌های خود و قانون‌گذار برای خود نیست و محور خواستن و نخواستن باید خدا باشد نه خود.
عبادتی صحیح است که انسان را تغییر دهد؛ او را از آنچه هست به آنچه باید بشود تبدیل کند و از اسفل به احسن برساند. اما اگر همین عبادت انسان را از تکبر، رذایل و هواپرستی دور نکند، مصداق عبادت مهاجر و انصاری است که با پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) زندگی کردند و صدای حضرت فاطمه(سلام‌الله‌علیها) را شنیدند ولی حضرت از آن‌ها راضی نبود.
سعادت در گروِ عبودیت است و کسی می‌تواند عبد باشد که خدا را دوست بدارد. یعنی چیزی را که خدا دوست نمی‌دارد نخواهد. کسی که خدا را دوست دارد، آثار او را هم دوست دارد. با این نگاه کثرات عین وحدت است. چون رنگ محبت الهی می‌گیرد. اما کسی که خدا را دوست نداشته باشد هرچه را دوست داشته باشد، برایش مایۀ شقاوت، عذاب و درد است و او را به مشکلات جسمی و روحی دچار میکند.
انسان نمی‌تواند بدون محبت زندگی کند. کسی که محبت خدا را در دل نداشته باشد، ناگزیر به محبت غیر او تن می‌دهد و محبت غیر خدا معصیت است و عقاب به دنبال دارد. پس این خود انسان است که با گرایش‌ها و انتخاب‌هایش برای خود ثواب و عقاب می‌آفریند.
حضرت با بیان لزوم عقاب در برابر معاصی، هشدار می‌دهد که مبادا به عقاب دچار شوید. ایشان می‌خواهد مردم را از سقوط حفظ کند و این جز با رسیدن به عالم عقل و عبودیت ممکن نیست.
ایشان در ادامه به بیان مقامات رسول الله(صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌پردازد:
«أَشْهَدُ أَنَّ أَبِي مُحَمَّداً(صَلَّى‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَآلِهِ) عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، اخْتَارَهُ وَ انْتَجَبَهُ قَبْلَ أَنْ أَرْسَلَهُ، وَ سَمَّاهُ قَبْلَ أَنِ يَجْتَبَلَهُ، وَ اصْطَفَاهُ قَبْلَ أَنِ ابْتَعَثَهُ، إِذِ الْخَلَائِقُ بِالْغَيْبِ مَكْنُونَةٌ، وَ بِسَتْرِ الْأَهَاوِيلِ مَصُونَةٌ، وَ بِنِهَايَةِ الْعَدَمِ مَقْرُونَةٌ، عِلْماً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِمَائِلِ الْأُمُورِ، وَ إِحَاطَةً بِحَوَادِثِ الدُّهُورِ، وَ مَعْرِفَةً بِمَوَاقِعِ الْمَقْدُورِ»
گواهی می‌دهم كه پدرم، محمّد، بنده و فرستادۀ اوست. او را برگزید و انتخاب كرد قبل از آنكه به‌سوی مردم برای هدایت آنان بفرستد و پیش از انتخاب كردن، نامی نیكو بر او نهاد و قبل از آنكه او را به پیامبری برانگیزاند، از میان مردم انتخاب كرد و برگزيد و اين در آن هنگام بود كه بندگان در حجاب غیب مستور، در پس پرده نيستی و در پهنۀ بیابان عدم، سرگردان بودند. پروردگار بزرگ بر پایان هر كار دانا و بر دگرگونی‌ها محیط و به انجام هر چیز بینا بود.
بزرگترین مقام انسان عبودیت است. به همین دلیل در معرفی پیامبر قبل از ذکر مقام پیامبری او به عبد بودنش اشاره می‌شود. فقط کسی می‌تواند جای پیامبر را بگیرد که مثل او عبد باشد. فقط کسی که به رتبۀ عبودیت رسیده می‌تواند از بقیه دستگیری کند. نه کسی که این جایگاه را به ناحق غصب کرده است.
حضرت در این فراز، مقام نورانیت پیامبر را بیان می‌فرماید. وقتی همۀ خلایق در غیب و کمون ماهیت بودند و تعین خارجی نداشتند نور ایشان بود و با همین نور خلایق خلق شدند. وقتی موجودات مقرون به نیستی بودند، حقیقت پیامبر حضور داشت و جهان به نور او آفریده شد.
ایشان در ادامه به اوضاع اسفبار زمان جاهلیت اشاره میکند که «هر گروه بر دینی بودند، عده‌ای بر گرد آتش و عده‌ای بر عبادت بت‌ها معتکف بودند و خدا را در عین حال که می‌شناختند انکار می‌کردند. پس خداوند به نور پدرم بساط ظلمت را برچيد، و دل‌ها را از تیرگى کفر رهانید و ابرهای تیره و تار را از مقابل ديدگان به یک سو افكند. او برای هدایت مردم به پاخاست و آن‌ها را از گمراهی و ناراستی رهایی بخشید و چشمانشان را بینا ساخت و آنان را به آیین پابرجای اسلام رهنمون و به راه راست دعوت نمود.»
آیا واقعاً لازم بود ایشان پدرش را به مردم معرفی کند؟! چرا باید بگوید من دختر پیامبرم؟ چون مردم مدینه واقعاً پیامبر و خانوادۀ ایشان را نمی‌شناختند و معرفت کافی نداشتند و نمی‌دانستند نعمت هدایت چقدر بزرگ است. باورکردنی نیست مردمی که با پیامبر زندگی کرده بودند تا این اندازه با او بیگانه بودند. انسان چقدر می‌تواند حجاب بگیرد که حقایق نوری را نبیند!
اگر هوای نفس بر انسان غالب شود، حتی اگر خود خدا هم کنارش بنشیند، به او چشم می‌بندد. چون چشمی که به تاریکی عادت دارد نمی‌تواند نور را تاب بیاورد. گناهان نور وجود را خاموش می‌کنند. باید اول تاریکی را کنار زد. مردم مدینه آن‌قدر در تاریکی خود فرورفته بودند که تاب نور حضرت را نداشتند. ایشان از این موضوع رنج زیادی کشید تاجایی‌که آرزوی مرگ کرد و با جسم و قلبی مجروح این جهان را وداع گفت.
نظرات کاربران
هنوز نظری ثبت نشده است
اولین نفر باشید و نظر خود را ثبت کنید.