برزخ چیست؟

جواب: برزخ، واسطۀ بین عالم ماده یا ناسوت و عالم جبروت یا همان عقل است. این سه عالم، عوالم وجودی ما هستند؛ ما عالم عقل را گرفته‌ایم و به عالم ماده، تنزّل پیدا کرده‌ایم. اما عالم عقل، آن قدر افقش بالاست که هیچ سنخیتی با عالم ماده ندارد. لذا حتماً باید یک عالم واسط باشد، تا ما بتوانیم در قالب ناسوتی و مادی خود، مسیر استکمالمان را طی کنیم و وجود عقلی‌مان را به تعین برسانیم.

پس برزخ، واسطه‌ای است بین عالم بالا و عالم پایین؛ که هم در سیر نزول مطرح است، هم در سیر صعود. عالم نزول هم، جبر است، نه اختیار؛ یعنی ما، مستعدّ این نوع از وجود بودیم و همین را از خدا تقاضا کردیم. خدا نیز به لطف و فضلش، به تقاضای ما پاسخ داد؛ در حالی که می‌توانست پاسخ ندهد. یعنی خدا اگر هم به ما وجود نمی‌داد، ظلمی نکرده بود و هیچ اعتراض و سؤالی بر او وارد نبود. اما او که فیّاض مطلق و دائم‌الفضل است، فیض و فضلش ایجاب می‌کرد وجود را به ما بدهد؛ آن هم در همان رتبه‌ای که می‌خواستیم، یعنی عالی‌ترین رتبه. پس ما برای اینکه وجود را که مساوی تمام کمالات و زیبایی‌ها بود، بگیریم، باید مراتب نزول را طی می‌کردیم و اگر حدود برزخ و ماده را نمی‌گرفتیم، نمی‌توانستیم به تعین و کمالاتی که می‌خواستیم و استعدادمان بود، برسیم. پس این مسئله، اقتضای موجودیت ماست و ارتباطی به سعۀ بی‌نهایت حق‌تعالی ندارد.

خلاصه، آنکه خداوند در برزخ نزولی، صفات خود را به ما افاضه کرده؛ اما نه به این معنا که یک بار افاضه کرده و دیگر کنار رفته باشد؛ بلکه افاضۀ فیض و تعلیم اسماء، علی‌الإتصال صورت می‌گیرد. اما این افاضۀ فیض دائمی، مستلزم واسطه‌گری برزخ وجودمان است تا بدانیم در هر میدان، خدا چه حقیقتی را به ما تعلیم می‌دهد و از ما چه می‌خواهد.

حال، این برزخ نزولی، کجاست؟ در ما و با ماست و در همه چیز، افاضات الله را به ما می‌رساند. لذا هیچ زشتی و شرّی در آن نیست و فقط اسماء حق‌تعالی است. برزخ صعودی چیست؟ اینکه ما بتوانیم تقاضایی را که از خدا کرده‌ایم و او علی‌الإتصال به ما می‌دهد، به ظهور رسانیم. حال اگر همین جا، این برزخ را طی کنیم و به تعیّنی که از خدا خواسته‌ایم، برسیم، فردا برزخ نداریم؛ اما در غیر این صورت، فردا باید در امتداد حرکت امروزمان، طی برزخ کنیم.